Den underskjønne pikelill umuliusen byder
anfektelser, bestyrtelse, akk, hvor begjæret syder!
Han tretter og besverger
og pikelill ham terger,
bekjentgjør sitt besyv:
Du er en ringe hjertetyv.
Skal noen få mitt legeme anmasse
så må han kunne spille lirekasse.

For balja åt bror min er stappande full
av saltmat og søtmat og pengar og gull;
og etterpå skal me ha sjørøvarfest,
og tvìka kje på kven som fær i seg mest!

(Umkvæde)
Eg er kje so sjøsterk –
eg slit litt med sjøverk
i båregang, bylgjebròt, kast og orkan.
Men gjev meg ein kagge rom,
ein sabel so høv’leg krum!
Eg duvar slik ljuvleg fram på ròv og ran.

Me sigler um kloten og herjar alt hav.
Me bordar og leiver skip i søkk og kav.
Med skattar og skottar og kattar som pott
spelar me idioten kvar bidige nått.

Han broremann er visst ein ilsken kaptein.
Det likar me lite – lyt gjeva han mein.
Me toler kje trynet hans, gjev han kje grid,
me hiv han åt rovfisken, d’er mytteri!

Det som skal kastast ut er skilet i bøygjingi millom sterke og linne hokynsord. I i-målet heiter det ei sak, den saki, men ei kaka, den kaka. I-mål hev òg mange kakor, alle kakone som fleirtalsformer av linne hokynsord, og alle epli som fleirtalsform av inkjekynsord. Til i-målet høyrer dessutan pronomen-, adjektiv- og verbformer i hokyn som ingi, eigi, ei opi dør, skuta er sokki. I same slengen vil rettskrivingsnemndi hava ut adjektivsendingi -ut, so at me no plent lyt sjå ut på det bårete havet kor ruskete det er å leggja utpå.

Reisverket i klassisk nynorsk
Det er tala um reisverket i den nynorsken me kjenner frå den klassiske bokheimen, frå kjende og kjære dikt, og frå salme- og visesong. Ei tid var det i vinden å «modernisera» klassikarar, det tyder at utgjevarar rengde til målet i teksti so det vart i tråd med den rettskrivingi utgjevaren vilde hava. Målsetnaden med dette var truleg å tilnærma målet til bokmål for å skapa ein framtidig samnorsk. Dette vart gjerne inkonsekvente freistnader, med di ein laut halda på mange av dei upphavlege formene i rimord og liknande. Herverk av dette slaget er det for det meste slutt på no; no er det oftare det målet som upphavsmennene valde seg sjølve me atter møter i songbøkene. Og slikt mål hev vore bruka av forfattarar i ein ubroten tradisjon heilt fram til i dag. Dette er målet åt Olav H. Hauge, målet i dikti hans, i dagbøkene og i brevi han skreiv og som no er utgjevne, mykje lesne, og noko av det aller mest umtykte i heile den nyare norske lyrikken. Me drøymer alle mann at «tidi skal opna seg, at kjeldor skal springa».

Systemet i i-målet er eit sermerkt drag i norskt mål som er jamt livande i mange målføre. Um ikkje plent dei same ljodi i dei same formene, hev flest alle norske målføre skiftande vokalar i endingane. Folk som Odd Nordstoga og Stein Torleif Bjella syter fyre at den vokalrike dåmen i det norske målet fær klinga i all sin herlegdom og jamvel farga hitlistone. Å meina at deira klangfulle og velrøkta målføring er avaldra, gamalvordi eller liknande, er ikkje anna vankunna og grunnlause fordomar til norskt mål slik det høyrest i ulike luter av landet i dag. Harald Eia-parodien der målføre er lik bokmål med ein dialektmelodi, er ikkje sanningi um norskt mål, og inkje grunnlag for eit norskt skriftmål. I-mål er ei skriftform for norsk slik norsken er i dag.

Lite bruka?
Grunngjevingi frå rettskrivingsnemndi for å kasta ut i-målet, er at det er lite bruka. Mykje tyder på at nemndmedlemene ikkje fylgjer meg på twitter. Me er kann henda ikkje so mange som nyttar oss av i-målsformene og me hev ikkje statssubsidierte nynorskinstitusjonar og Ottar Grepstad-figurar med oss, men me er seigliva, stridhuga og kranglevordne um me må vera det. Me finst. Attpå dei som hev i-målet som sine mest talemålsnære former, hev i-målet målsmenner millom vestmenner, Aasen-vener, tradisjonalistar og høgnorskfolk i lag som Vestmannalaget, Vestlandske Mållag, Norsk Måldyrkingslag og Ivar Aasen-sambandet, i-mål hev vore det vanlege i utgjevingane frå Norsk Bokreidingslag og i skriftrekkja Norsk Årbok som Høgnorskringen hev gjeve ut årvisst sidan 2005. I-målet som livande skrifttradisjon vert halde i hevd på trass og på utsida av gjeldande rettskriving og offisiell målpolitikk, men det tyder ikkje at det er hipp som happ kva som er den statlege målpolitikken.

Eg lærde meg i-målet og tok til å bruka det på ungdomsskulen. Til det fann eg til å byrja med rettleiding i nynorskordlista me bruka på skulen min, for di dei grammatiske hovuddragi i det målet eg fører var tillatne i klammeformer i gjeldande rettskriving og var lagde fram fyrst i grammatikkbolken i Hellevik-ordlista. Og sidan det var lovleg, kunde eg mykje godt nytta meg av det målet eg kjende meg heime i på skriftleg eksamen i hovudmål, utan å ottast for at det skulde ganga på karakterane laus. Det er ingileides verdlaust at målet ein skriv er offisielt godkjent.

Og soleides lyt det få halda fram, det er ikkje til vande for nokon. Ingen hev kravt at andre en dei som sjølve ynskjer det skal måtta bruka i-målet. Det er heller ikkje valfridomen i grammatiske endingar som gjerer nynorskrettskrivingi kaotisk, innfløkt og uyversynleg, det er valfridomen i stavemåtar av ordstomnane som gjerer det. Det er det at ein skal kunna skriva ei tunne, ei tynne og ei tønne som er forvirrande, i slike høve lyt ein vita kva for nokre stavemåtar som hev kva status i kvart einaste ord. Det at ein skal kunna velja millom saki og saka er ikkje forvirrande, det er eit fylgjerett mynster for ei heil ordklassa. Og det her er då ikkje noko vandare en at dei fær velja millom saken og saka, årene og åra i bokmål – dei tykkjest lìva godt med det.

Aktiv avliving av eit kulturmål
Det er ikkje nokor liti tillemping av rettskrivingi etter det faktiske bruket hjå folket, dette. Dette er ein freistnad på ei aktiv avliving av eit hevdvunne kulturmål. Framlegget til ny nynorskrettskriving kvittar seg med det som er av attkjennande Aasen-mål. Kjem dette framlegget til å verta vedteke, vert det låtteleg å høgtida 200-årsdagen åt Ivar Aasen i 2013. Det vert som å feira at me hev greidt å taka knekken på mannen og verta kvitt leivdene etter honom, dette er å vanheidra livsverket hans. Med ei slik utkoma lyt tradisjonell nynorsk mesta få offisiell status som eige minoritetsmål. Ein god språk- og kulturpolitikk styrkjer og hjelper breiddi i kulturelle uttrykk og språklege minoritetar, han kjem ikkje med tiltak for å tyna deim. Ingen seriøs norsk kulturpolitikar kann vera med på dette!

Ein nynorsk utan i-målet og alt som høyrer med, vil vera ei sogelaus rotvelta. Det vil vera eit mål som ikkje speglar den vokalrikdomen som er i målføri i Noreg i dag, og det vil vera det endelege farvelet til eit kulturmål som femner arven etter Ivar Aasen og grunndragi i målformi han skipa åt oss. I-mål er eit fullbrukande språk for 2000-talet og frametter med. Departement og politiske styremakter må stogga desse freistnadene på å leggja ned forbod mot godt mål! Stogga måltynarane!

Ole Jakob Totland
I-huga